THE TRANSFIGURATION – SỰ BIẾN HÌNH
(Lễ Chúa Hiển Dung, thứ 7 ngày 6 tháng 8 )
TÁC GIẢ VÀ BỐI CẢNH SÁNG TÁC
Raffaello, thường gọi là Raphael, tên đầy đủ là Raffaello Sanzio, sinh ngày 6 tháng 4 hoặc 28 tháng 3 năm 1483 tại Urbino và qua đời ngày 6 tháng 4 năm 1520 tại Rome, là họa gia và kiến trúc sư nổi tiếng người Ý, cùng với Michelangelo và Leonardo da Vinci hình thành bộ ba bậc thầy vĩ đại vào thời đại Phục Hưng.
Vào Thứ Sáu Tuần Thánh năm 1520, Raphael qua đời ở tuổi 37. Ông để lại rất nhiều tác phẩm bao gồm các bức họa trên gỗ, các bức bích họa cho các thánh đường, các tác phẩm điêu khắc, và khá nhiều bức vẽ phác họa… Trong tất cả gia tài đồ sộ đó, đặc biệt nhất là một bức tranh sơn dầu chưa hoàn tất trên gỗ, có tên là ‘Sự biến hình’.
Thời gian cuối đời, Raphael rất bận rộn vì theo đuổi nhiều công trình khác nhau, nhưng khi nhận sự uỷ thác của Đức Hồng y Giulio de Medici (người sau này trở thành Giáo hoàng Clement VII) ông đã dành tới bốn năm làm việc cho bức tranh ‘Sự Biến hình’, từ năm 1516 đến 1520, đáng tiếc, ông đã nằm xuống mãi mãi trước khi nó được hoàn thành. Tác phẩm được vẽ tiếp bởi người học trò của Raphael là Giulio Romano.
Cho dù bức họa ở trong tình trạng chưa hoàn tất, nhưng kì lạ thay, Raphael lại xem ‘Sự Biến hình’ là tác phẩm thành toàn cho sự nghiệp vĩ đại của ông. Quả thật, Raphael đã rất tự hào về nó, đến mức ông đã yêu cầu đặt bức họa ngay cuối giường lâm chung của ông, để dùng những ánh mắt cuối cùng của mình mà ngắm nhìn nó.
‘Sự biến hình’ ban đầu được đặt ở cung thánh của Thánh đường Saint-Pierre-in-Montorio ở Roma. Năm 1797, khi chiếm đóng Roma, hoàng đế Napoléon đã cướp bức họa này đem về nước Pháp. Mãi đến năm 1915 nhà nước Pháp mới hoàn trả về cố chủ, từ đó đến nay, ‘Sự biến hình’ được trưng bày ở Bảo tàng Vatican. Cũng nên biết, ‘Sự biến hình’ có một bản sao thực hiện năm 1774 và được đặt trong Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô tại Vatican.
‘Sự biến hình’ được rộng rãi người yêu nghệ thuật xem là tác phẩm thể hiện sống động nhất đồng thời cũng là tác phẩm chuyển tải nhiều ẩn ý sâu xa nhất câu chuyện trong Kinh Thánh Tân Ước về việc Chúa Giêsu Hiển Dung trên ‘một ngọn núi cao’.
NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA
Thoạt nhìn ta dễ dàng thấy tác phẩm được chia thành hai phần rõ rệt: phần trên diễn tả biến cố Hiển Dung của Chúa Giêsu (Mt 17, 1-8; Mc 9, 2-8; Lc 9, 28-36) còn phần dưới, diễn tả câu chuyện “đứa trẻ bị quỷ ám làm cho câm điếc” mà người cha đưa đến nhờ Chúa cứu chữa (Mt 17, 14 -21; Mc 9, 14-27; Lc 9:37 -43)
Trong ba Tin Mừng Nhất lãm, Tin Mừng Luca là Tin Mừng duy nhất nói lên mục đích của việc lên núi: Chúa Giêsu lên núi để cầu nguyện. Cuộc Hiển Dung là một sự kiện của việc cầu nguyện. Việc thâm nhập nội tại của Chúa Giêsu với Thiên Chúa tỏa chiếu ánh sáng thánh khiết. Chúa Giêsu là ánh sáng bởi ánh sáng, và qua bí tích Thánh Tẩy, chúng ta cùng với Chúa Giêsu mặc lấy ánh sáng và trở nên ánh sáng. Trong bức họa của Raphael, ông diễn tả Chúa Giêsu bay giữa bầu trời trong xanh trong bộ đồ trắng tinh tuyền, toàn thân Người được bọc trong một quầng sáng chói lòa như đang mở ra với ánh sáng Thần Thánh – một thần hiện tràn ngập vinh quang Thiên Chúa.
Hai bên Chúa Giêsu, là sự hiện ra bất ngờ của ông Môsê, người ở bên tay trái Chúa, đang ôm bộ Ngũ Thư, và ông Êlia, ở bên tay mặt Chúa – hai đại diện cổ xưa “làm chứng và dọn đường cho sự nhập thể của Con Thiên Chúa”. Việc ông Môsê cùng ông Elia xuất hiện và đàm đạo với Chúa Giêsu cho thấy điều mà Đấng Phục Sinh sau này sẽ diễn tả cho hai môn đệ trên đường về Emmaus, điều đó đã được hé lộ trong biến cố Hiển Dung rồi: Lề Luật và Ngôn Sứ đàm đạo với Chúa Giêsu và bàn luận về Người. Đề tài đàm đạo của các ngài là cuộc ‘xuất hành’, ý muốn chỉ Chúa Giêsu chính là Môsê mới, sẽ đưa Dân Thiên Chúa vượt qua thế gian nô lệ sự chết này mà đi vào Đất Hứa Trường Sinh. Quỳ, nằm xỏng xoài dưới chân ba vị là ba Thánh Tông Đồ: Phêrô, Gioan và Giacôbê – các vị như đang bị chói mắt và kinh khiếp trước biến cố Hiển Dung tràn ngập ánh sáng rực rỡ huy hoàng này.
Sau những lời hỏi thưa ngây ngô của thánh Phêrô, có một đám mây bao phủ lấy Chúa Giêsu và các môn đệ. Đám mây thiên linh này là dấu chỉ sự hiện diện của Thiên Chúa. Năm xưa, đám mây ngự trên Lều Hội Ngộ cho thấy sự hiện diện của ĐỨC CHÚA giữa dân Người (Xh 40, 34), thì nay, khi bao phủ Chúa Giêsu – Ngài chính là Lều Hội Ngộ, nơi Thiên Chúa và con người thực sự gặp nhau – đám mây cho thấy sự hiện diện của Thiên Chúa đậu trên Người từ đó cũng sẽ bao phủ mọi người. Ở trên núi Hiển Dung, sự kiện diễn ra sau khi Người chịu phép rửa tại sông Jordan lại tái diễn, Chúa Cha từ đám mây công bố Chúa Giêsu là Con: “Đây là Con Ta, người đã được Ta tuyển chọn, hãy vâng nghe lời Người! “.
Trong cuộc Hiển Dung, việc đã khởi đầu khi Môsê lãnh nhận Torah trên núi Sinai nay đã được viên mãn trong tiếng phán thần thiêng “Hãy nghe lời Người!”. Chúa Giêsu chính là lời mặc khải thần thiêng, Người chính là Torah trọn vẹn của Thiên Chúa. Trong đời sống thường nhật, thường khi con người đưa ra các lựa chọn của họ theo kinh nghiệm, lý trí, văn hóa, nhưng Thiên Chúa công bố rõ ràng cho con người ý muốn của Người: hãy vâng nghe Chúa Giêsu, Con Một của Ngài. Như thế người Kitô hữu được mạnh mẽ mời gọi hãy đưa ra những lựa chọn của mình theo những lời truyền dạy của Chúa Giêsu được ghi trong Kinh Thánh, chứ không lựa chọn theo kinh nghiệm cá nhân, theo lý trí hay theo môi trường văn hóa quê hương.
Trở lại với họa phẩm, phần dưới của bức họa diễn tả câu chuyện “đứa trẻ bị quỷ ám làm cho câm điếc” mà mọi người đưa đến nhờ Chúa cứu chữa. Đó là hình ảnh của một hiện thực trần tục náo động và hoảng loạn chìm đắm trong u mê. Hãy lưu ý những cánh tay và những hướng nhìn của các nhân vật ở phía dưới. Một số chỉ về Thiên Chúa bên trên, và một số chỉ vào em bé bị quỷ ám. Nó mang lại cho chúng ta một suy nghiệm: Trong cõi đời nhiều tối tăm, bất trắc và đau khổ này, phải chăng Thiên Chúa là “Đấng Cứu Chuộc” và là niềm hy vọng duy nhất và viên mãn của con người? Liệu rằng mấy người có thể đặt một niềm tin vững chắc vào Chúa Giêsu, hay rồi cũng sẽ nói như người cha đầy đau khổ: “Nhưng nếu Thầy có thể làm được gì, thì xin chạnh lòng thương mà cứu giúp chúng tôi.” (Mc 9, 22)
Nổi hẳn lên giữa khung cảnh hỗn loạn bên dưới là hình ảnh người phụ nữ đang ở tư thế quỳ được những nét vẽ của Raphael làm cho sáng rõ ở tiền cảnh. Có vẻ như, bà là mẹ của đứa bé, và bà đang cầu xin các Thánh Tông đồ cứu chữa cho con mình. Nhiều nhà phê bình mỹ thuật cũng như nhiều nhà thần học đã đồng ý với nhau rằng sự có mặt của người phụ nữ trong vùng sáng này là một điểm nhấn đặc biệt, một mặt, nối liền hai phần tương phản, tạo nên sự cân bằng thống nhất cho tác phẩm, và mặt khác, quan trọng hơn, làm gia tăng ý nghĩa tác phẩm. Trong ý định tiên khởi của Raphael, chính hình ảnh người phụ nữ này là biểu tượng của một niềm tin không lay chuyển vào Thiên Chúa giữa những chỉ hướng trái ngược của cuộc đời, niềm tin ở mức độ đó được gọi là Đức Tin. Và, Chúa Giêsu khẳng định: “Mọi sự đều có thể đối với người tin.” (Mc 9, 23)
KẾT LUẬN
Chúng ta đã biết, là nút thắt trọng yếu của Tin Mừng, biến cố Hiển Dung cũng là một chủ đề chiêm ngắm phổ biến về mầu nhiệm Thiên Chúa. Bức họa ‘Sự biến hình’ của Raphael trong hình thức như chúng tôi vừa mô tả, theo chúng tôi, không còn là một minh họa nghệ thuật đơn thuần, mà bức họa thực sự là kết quả của một suy tư chính chắn trong cõi thinh lặng chiêm niệm sâu xa dưới sự dẫn dắt của một Đức Tin vững mạnh. ‘Sự biến hình’ là lời tuyên xưng Đức Tin của họa gia vĩ đại Raffaello Sanzio da Urbino!
Nói về họa phẩm Sự biến hình của Raphael, ngay từ thế kỷ XVI, họa sĩ và là sử gia nghệ thuật Giorgio Vasari (1511 – 1574) trong tác phẩm phê bình nghệ thuật “Cuộc đời của các nghệ sĩ” đã viết: “Đó là tác phẩm nổi tiếng nhất, đẹp nhất và thiêng liêng nhất của thời đại (Phục hưng) vừa qua!!!”.
Nhận định này đã được thời gian chứng nhận. Cho đến ngày nay, nhiều nhà phê bình nghệ thuật cũng đồng ý rằng ‘Sự biến hình’ của Raphael là một trong vài tuyệt tác kinh điển hiếm hoi của nghệ thuật Công giáo nói riêng và nghệ thuật nhân loại nói chung đạt tới đỉnh cao cân bằng giữa cái đẹp và sức đánh động tâm hồn.
Lạc Vũ Thái Bình
Trần Gia Hân
08-2020
Mary D. Han 